Veilig werken bij warmte en warm weer

Door temperatuurrecords en langere perioden van warmte in ons land krijgt het werken onder warme omstandigheden steeds vaker extra aandacht. Dit geldt voor mensen die buiten werken, bijvoorbeeld wegwerkers, dakdekkers, bouwvakkers en werknemers in de agrarische sector (tuinbouw, kassen, hoveniers). Warmte kan hinderlijk zijn, de aandacht doen verslappen maar kan ook gezondheidsrisico’s als oververhitting veroorzaken. Dit artikel gaat over werken bij warm weer, maar er zijn ook andere werkzaamheden waarbij mensen aan (hitte) bronnen worden blootgesteld, zoals bij het werken bij ovens, in de (zware) industrie, papierindustrie en de brandweer.

In dit artikel worden, na de wettelijke basis, de risico’s en de gezondheidseffecten van een te hoge hittebelasting en UV-straling beschreven. Daarna wordt aangegeven hoe er veilig gewerkt kan worden en tot slot wordt de noodzaak van een warmteplan en plan van aanpak toegelicht.

Arbowet

In de Arbowet zelf staat aangegeven dat alle risico’s goed moeten zijn geïnventariseerd en dat de medewerkers voorgelicht moeten zijn over de risico’s. Gedetailleerde voorschriften over warmtebelasting zijn in de recente versies van de Arbeidsomstandighedenwet, -besluit en -regeling niet te vinden. Een markante vermelding staat er wel in de Arbeidsomstandighedenregeling waarin (nog) vermeld staat dat apparatuur die gebruikt wordt voor beeldschermwerk geen hinderlijke warmte mag geven.

De doelvoorschriften over veilig werken bij warmte en warm weer staan in het Arbeidsomstandighedenbesluit; Artikel 6.1 luidt als volgt:

Rekening houdend met de aard van de werkzaamheden die door de werknemers worden verricht en de fysieke belasting die daar het gevolg van is, veroorzaakt de temperatuur op de arbeidsplaats geen schade aan de gezondheid van de werknemers.
Indien door de temperatuur op de arbeidsplaats of door ongunstige weersomstandigheden toch schade aan de gezondheid van de werknemers kan ontstaan, worden persoonlijke beschermingsmiddelen ter beschikking gesteld. Indien de ter beschikking gestelde persoonlijke beschermingsmiddelen schade aan de gezondheid niet kunnen voorkomen, wordt de duur van de arbeid in een zodanige mate beperkt of wordt de arbeid met een zodanige frequentie afgewisseld door een tijdelijk verblijf op een plaats waar een temperatuur heerst als bedoeld in het eerste lid, dat geen schade aan de gezondheid ontstaat.

Homeostase

De normale lichaamstemperatuur in de kern van een mens is 37°C. Bij lichaamsprocessen en bewegen van het lichaam ontstaat warmte die afgevoerd wordt door transpiratie, afkoeling van de huid en door ademhaling. Bij een grotere inspanning wordt meer spierkracht geleverd en ontstaat meer warmte. Bij hogere temperatuur, directe zoninstraling, (te) warme kleding en inspanning loopt de lichaamstemperatuur dus in principe op. Door te transpireren, minder activiteiten uit te voeren, een koele ruimte op te zoeken, minder (dikke) kleding te gaan dragen, de huid te koelen en voldoende vocht binnen te krijgen blijft de lichaamstemperatuur binnen normale grenzen. Iets wat mensen in het dagelijkse leven normaliter zelf zullen en kunnen regelen. De lichaamstemperatuur blijft hierbij in evenwicht: homeostase.

Opwarming van het lichaam

Door verschillende oorzaken kan de lichaamstemperatuur toenemen:

hoge luchttemperatuur;
warmtestraling van zon/ ovens/ warme oppervlakken (bijvoorbeeld een plat dak/ door de zon opgewarmde stenen;
(zware) lichamelijke inspanning;
hoge luchtvochtigheid (waardoor transpireren niet goed meer lukt);
dikke (chemiebestendige) kleding.

Veelal is het de combinatie van factoren die voor de warmtebelasting zorgt. Bijvoorbeeld bij een dakdekker. Hij of zij werkt op het platte dak dat opgewarmd wordt door de zon. De zon schijnt volop waardoor de stralingswarmte ook direct het lichaam opwarmt. Er wordt met branders gewerkt en er wordt flinke fysieke arbeid verricht.

De zon geeft ook UV-straling

Bij buitenwerk staan mensen bloot aan de weersinvloeden. Tegen kou en regen kan je je in Nederland normaal gesproken goed beschermen. Bescherming tegen UV-straling en het voorkomen van verbranding door de zon verdient echter ook de aandacht. Het langetermijneffect van verbranding door de zon en UV-straling is huidkanker. Mensen die veel buiten zijn en zich niet voldoende beschermen lopen een flink grotere kans op huidkanker. In recent onderzoek dat TNO voor KWF heeft uitgevoerd: TNO2025 R10144 – 17 januari 2025 (Bijdragen van beroepsmatige blootstellingen aan kanker in Nederland wordt geconcludeerd dat blootstelling aan UV-straling door zonlicht de meeste kanker bij werkenden veroorzaakt.

Risico’s en gezondheidseffecten

Warmte en langdurige hitte veroorzaken hinder, maar ze kunnen ook veiligheidsrisico’s opleveren. Mensen raken eerder vermoeid en gestrest. Als de temperatuur ’s nachts hoog blijft, slapen mensen slechter en kan slaaptekort ontstaan. De adrenalineproductie van het lichaam neemt toe en mensen raken meer geprikkeld. Vermoeidheid leidt tot minder aandacht, en meer stressgevoel. De kansen op fouten en ongelukken nemen toe.

Door warmtebelasting treedt hinder, hoofdpijn, versuffing, prestatieverlies op en ontstaat er een grotere kans op ongevallen. Door opwarming van het lichaam kunnen, in toenemende ernst, de volgende warmteziekten ontstaan:

Directe verschijnselen
a. warmte-uitslag. Dit wordt veroorzaakt door een langdurig natte huid. Het zijn korrelvormige blaasjesuitslag veroorzaakt door verstopte zweetklieren. Het geeft een brandend en jeukend gevoel.
b. Vochtophoping in de enkels/onderbenen. Het gevolg van vaatverwijding (door warmte en het vasthouden van water en zouten.
Hittekrampen
Dit zijn pijnlijke krampen van met name been- en buikspieren die bij inspanning betrokken zijn. Als dit optreedt moet extra goed gekeken worden naar de zoutbalans. Behandeling bestaat in het algemeen uit het stoppen van de activiteit, rust in een koele omgeving, een aanvulling van vocht en zouten. Hittebelasting moet dan zeker 24 tot 48 uur vermeden worden.
Hitte-uitputting
Hitte-uitputting is de situatie waarbij de lichaamstemperatuur fors is toegenomen en het lichaam door de inspanning is vermoeid. Mensen ervaren zwakte, duizeligheid, hoofdpijn, extreme dorst, en hebben de neiging tot flauwvallen. Het lichaam krijgt moeite om de bloedvoorziening van spieren (arbeid), hersenen en huid (koeling) op peil te houden. Vaak wordt men snel onwel als de inspanning wordt gestopt. Bij blootstelling aan de zon wordt dit ook als zonnesteek aangeduid.
Te herkennen aan bleekheid, vochtig gezicht, duizeligheid, misselijkheid, onstabiele loop, (hoeft zeker niet allemaal tegelijk voor te komen).
Behandeling bestaat uit snel koelen, met de benen omhoog liggen om de bloedvoorziening naar de hersenen in stand te houden, en het aanvullen van vocht. Bewaking van de lichaamstemperatuur is van groot belang, omdat hitte-uitputting kan overgaan in hitteberoerte.
Hitteberoerte
Bij hitteberoerte is het temperatuurregelsysteem ontregeld, de lichaamstemperatuur wordt extreem hoog (>41°C) en beschadigingen aan het zenuwstelsel treden op. Behandeling dient snel plaats te vinden, de medewerker snel uit de belastende omgeving weghalen en koelen tot de lichaamstemperatuur onder de 39°C uitkomt. De lichaamstemperatuur moet hierbij continu bewaakt worden om te voorkomen dat juist onderkoeling gaat optreden. (De eigen lichaamsregeling is immers volledig van slag).
Te herkennen aan de verschijnselen bij hitte-uitputting, hoge lichaamstemperatuur (>40°C), afwijkend gedrag (verward, angstig, slecht aanspreekbaar, prikkelbaar, agressief), hete droge huid, krampen en stuipen, bewustzijnsverlies, hete droge huid.

Veilig werken onder warme omstandigheden

Een veel gebruikte index om te bepalen of er onder warme omstandigheden veilig gewerkt kan worden is de WBGT-index; waarbij WBGT staat voor Wet Bulb Globe Temperature. Hierbij wordt rekening gehouden met de temperatuur, de stralingstemperatuur, de luchtvochtigheid, de lichamelijke inspanning en de gedragen kleding. Let wel, dit zijn veilige waarden voor gezonde mensen om onder deze omstandigheden te kunnen werken. Deze index wordt ook gebruikt in de apps die tegenwoordig beschikbaar zijn en die gebruik maken van de actuele temperatuur, stralingstemperatuur, luchtvochtigheid en wind op de plaats waar buiten wordt gewerkt. Voorbeelden hiervan zijn de ClimApp, http://www.jpi-climate.eu/nl/25223441-ClimApp.html of de eenvoudigere FNV werkklimaat app. App FNV Werkklimaat - FNV

Afhankelijk van de temperatuur, zonnestraling, de werkinspanning en de benodigde beschermende kleding wordt aangegeven of de werksituatie zonder extra pauzes uitgevoerd kan worden of extra pauzes moeten worden ingelast, dus hoe lang er achtereen gewerkt kan worden. De extreme situatie kan zich ook voordoen dat er afgeraden wordt om nog te werken.

Persoonlijke variaties

De ene medewerker is beter bestand tegen warmte dan de ander, dit heeft te maken met genetische aanleg, de gezondheid (conditie, vermoeidheid), eventuele zwangerschap, eventueel medicijnengebruik, maar ook met lichaamsgewicht (overgewicht), de mogelijkheid om te transpireren, vocht en voedselinname. Deze ‘kwetsbare’ medewerkers ervaren vaak al bij een lagere hittebelasting problemen.

Een medewerker die al meerdere weken bij een hogere temperatuur werkt raakt geacclimatiseerd, waardoor hij/zij beter bestand is tegen de hitte, maar deze situatie doet zich in Nederland in feite niet voor.

De kans op verbranding door UV-straling is ook verschillend; een lichte huid levert een grotere kans op verbranding en veroudering van de huid op. Maar mensen met een donkere huid hebben weliswaar een kleinere kans op verbranding, maar ook zij lopen risico op huidkanker door buitenwerkzaamheden.

Arbeidshygiënische strategie

Als er sprake is van hittebelasting kijk je in eerste instantie volgens de arbeidshygiënische strategie naar mogelijke bronmaatregelen. Wat uiteraard bij warmte door de zon een idee-fixe is. Maar bij veel werkzaamheden zijn collectieve maatregelen mogelijk: zoals afscherming tegen de zon / andere bronnen, een aanpassing aan de werkwijze, of aangepaste werktijden. Als dit niet in voldoende mate mogelijk is neem dan individuele maatregelen om te beschermen tegen zonnewarmte en directe straling.

Warmteplan

Op verschillende manieren valt het risico op oververhitting of hittestress te verminderen.

Voor alle situaties, ook al is er nog geen sprake van echte hitte, zorg voor voldoende drinken en drink regelmatig en steeds geen grote hoeveelheden in een keer. Zeker geen extreem koude dranken in grote hoeveelheden. Tijdig drinken voorkomt de eerste effecten zoals hoofdpijn en lamlendigheid. Bij extreem transpireren is ook voldoende zoutopname van belang. Isotone dranken kunnen hierbij helpen, maar gevarieerd en gezond eten en drinken zijn belangrijk.

Voor werksituaties waarbij problemen met warmte/hitte te verwachten zijn: maak een warmteplan.

In dit warmteplan kunnen afspraken gemaakt worden over bijvoorbeeld:

afscherming tegen zon, toepassing van screens;
petjes, beschermende kleding;
zonnebrand en veroudering van de huid voorkomen door regelmatig te smeren met anti-zonnebrandmiddelen;
aangepaste werktijden (eerder beginnen, eerder stoppen met de werkzaamheden);
meer pauzes (afhankelijk van de fysieke belasting en WBGT, hier is de eerder genoemde app geschikt voor);
rustpauzes op een gekoelde plek doorbrengen
voldoende vochtinname;
koeling aanbrengen als dit mogelijk is;
NB: pas op met ventilatoren: Als er enkel warme lucht wordt verplaatst kan er juist extra opwarming plaatsvinden;
boven een vast te stellen temperatuur de werkzaamheden daadwerkelijk stoppen, en zorg dat het stoppen veilig kan gebeuren;
persoonlijke beschermingsmiddelen zoals koelvesten (waar verschillende ervaringen mee zijn).

Voorlichting

Het is belangrijk om je collega’s te informeren / voorlichting te geven over de risico’s van warmte en hittestress, en de noodzaak tot smeren tegen verbranding door de zon. Als iedereen de eerste verschijnselen van hittestress herkent, kan erger worden voorkomen. Vergeet ook niet de bedrijfshulpverleners te instrueren wat te doen in een dergelijke situatie.

Conclusies

Warmte en hitte leveren gezondheids- en veiligheidsrisico’s op die nog niet overal de benodigde aandacht krijgen. Ook de noodzaak om je goed te beschermen tegen zonnestraling (UV-straling) bij buitenwerk is nog niet tot iedereen doorgedrongen. Inventariseer in je organisatie of en onder welke omstandigheden er hittebelasting plaatsvindt. Dit onderdeel hoort ook in de RI&E benoemd te zijn en als dit relevant is, opgenomen te zijn in het plan van aanpak. Maak een warmteplan voor je organisatie en informeer je collega’s. Als er sprake is van een hittebelasting, meer dan slechts hinder, is het verstandig om een arbeidshygiënist of een veiligheidskundige hierbij te betrekken. Een deskundige preventiemedewerker kan hier een belangrijke rol in hebben.

Martin Spitteler, arbeidshygiënist/veiligheidskundige en Marco de Kort, veiligheidskundige DEKRA Industrial Safety