Eerste hulp bij mantelzorg: hoe help jij werkende mantelzorgers?

Het zou jou zomaar kunnen overkomen: het gaat minder goed met de gezondheid van jouw moeder, partner, broer of een ander persoon in jouw omgeving. Mensen met gezondheidsproblemen maken gebruik van professionele zorg, maar doen ook steeds vaker een beroep op hun omgeving. Als jij zulke zorg biedt aan iemand in jouw omgeving ben je een mantelzorger. In veel gevallen gaat dit goed, maar in andere gevallen kan mantelzorg ook resulteren in moeilijkheden. Als preventieprofessional krijg je ongetwijfeld ook te maken met medewerkers die door omstandigheden mantelzorger worden. Wat is mantelzorg, wat zijn de problemen waar zij tegenaan kunnen lopen en wat zijn de mogelijkheden om hen hulp te bieden? 

Wanneer ben je mantelzorger?

Dit lijkt misschien een simpele vraag, maar hij moet toch gesteld worden: van de 5,5 miljoen Nederlanders die mantelzorgen weten velen namelijk zelf niet dat zij mantelzorger zijn. Dat is zonde, want als mantelzorger verdien je erkenning voor de liefdevolle zorg die je biedt: van je omgeving én van jezelf. Als mantelzorger kan je bovendien op allerlei manieren hulp en ondersteuning krijgen. Als je niet weet dat je daar recht op hebt, kan je er geen gebruik van maken. 

De definitie van mantelzorg is eigenlijk heel breed: je bent een mantelzorger als je hulp of zorg biedt aan iemand uit jouw directe omgeving, zonder je beroepsmatig voor diegene zorgt. Dit kan zorg zijn voor je moeder, je partner of je kind, maar ook voor een buur of een kennis. Het kan erg verschillen wat een mantelzorger doet: het kan gaan om hulp bij alledaagse zaken zoals de boodschappen, een ritje naar het ziekenhuis, of af en toe schoonmaken. Maar het kan ook om zwaardere zorghandelingen gaan, zoals het zetten van een prik of het wassen en verschonen van degene voor wie je zorgt. Het kan gaan om enkele uren per week voor een paar weken, of veel uren in de week voor een langere tijd. Vrouwen zijn relatief vaker mantelzorger, maar het komt ook veel onder mannen voor. Mantelzorg kan ook in elke fase van je leven voorkomen. Zo komt het relatief vaak voor bij mensen van 50 jaar of ouder, maar is tegelijkertijd ook één op de vijf kinderen mantelzorger. Mantelzorgers vormen dan ook een heel diverse groep in Nederland. 

Waar lopen mantelzorgers vaak tegenaan?

Het verschilt erg per geval waar mantelzorgers tegenaan lopen. Het kan ook zomaar zijn dat het bij jouw mantelzorgende medewerker geen problemen oplevert. Voor meer dan genoeg mantelzorgers is dat echter wel het geval. Wij zetten een aantal zaken op een rij waar mantelzorgers tegenaan lopen.

1 Ongezonde werk-privébalans

Allereerst is er het risico om zelf ziek te worden of uitgeput te raken. Mantelzorg kan namelijk fysiek en/of mentaal zwaar zijn. Ook is de combinatie met werk, mantelzorg en privé vaak ingewikkeld. Het is niet altijd even makkelijk om werk en mantelzorg op elkaar af te stemmen: mantelzorgers hebben doorgaans weinig invloed op wanneer hun naaste hulp of zorg nodig heeft en zij dus moeten inspringen. Uit onderzoek blijkt dat mantelzorgers vaak als eerste hun vrije tijd opofferen en daarom de tijd voor zich zelf en om uit te rusten verliezen. Dat verhoogt de kans op burnouts en zorgt er vaak ook voor dat je minder gedaan krijgt op werk. Ook weten we dat het omschakelen tussen verschillende rollen werk en mantelzorg op zichzelf al energie kost: dat heet rolfrictie. Uit cijfers van de GGD blijkt dat het aantal zwaarbelaste en overbelaste mantelzorgers sinds 2020 met 50% is toegenomen. Dit is waar je als preventiemedewerker veel verschil kan maken: ga het gesprek aan met de medewerker, breng in beeld waar diegene tegenaan loopt en waar de mogelijke ondersteuningsmogelijkheden liggen. Bied hen de ruimte om het werk rondom de mantelzorgtaken in te richten, bijvoorbeeld door afspraken te maken over het flexibel inrichten van werktijden. Ook meer ruimte om thuis te werken kan in deze helpen. Dit is fijn voor de mantelzorgende medewerker, maar uiteindelijk ook in het belang van de werkgever: het is immers een investering in een gezonde en productieve werknemer.

2 gevolgen voor de portemonnee 

Daarnaast kan mantelzorg ook directe financiële gevolgen hebben. Denk daarbij bijvoorbeeld aan kosten die je maakt, zoals reiskosten, boodschappen of schoonmaakmiddelen, maar ook aan de directe gevolgen die het kan hebben voor werk en inkomen. Mensen die structureel en intensief mantelzorgen (minstens 8 uur per week voor langer dan 3 maanden) voelen zich soms gedwongen om structureel minder uren te werken (als zij zich dat al kunnen veroorloven), waardoor een deel van hun inkomen wegvalt. Zeker voor mensen met een flexcontract en zzp’ers zijn die gevolgen direct voelbaar. Ook bouw je als je door minder uren werken minder rechten op voor sociale zekerheid (ww) en pensioen. Daarmee kan jouw werknemer dus op korte én lange termijn worden geraakt in de portemonnee. Dit kan een gevoelig onderwerp zijn, maar wanneer de impact van mantelzorg ter sprake komt, is het bijvoorbeeld een mogelijkheid om financieel advies aan te bieden.

3 risico op sociale isolatie

Intensieve mantelzorg kan ook gevolgen hebben voor iemands sociale leven. De relatie met jouw familie en degene waarvoor je zorgt kan ook veranderen: waar je eerst dochter of echtgenoot was, ben je nu ook hulpverlener. Dat kan ingewikkeld zijn. Eerder lazen we al dat mantelzorgers vaak als eerste hun vrije tijd opofferen: daarmee valt dus ook de tijd weg voor sociale activiteiten. Ook kan je daar simpelweg te moe voor zijn. Daardoor lopen mantelzorgers soms risico sociaal geïsoleerd te raken. Een medewerker die hiermee te maken heeft zal lang niet altijd uit zichzelf om hulp vragen en kan kampen met gevoelens van eenzaamheid. Het is belangrijk dat diegene weet dat er begrip is vanuit de omgeving, dat er mensen zijn die willen meedenken, meehelpen en helpen herinneren dat je soms ook tijd voor jezelf moet hebben. Dat is in het belang van diegene zelf, maar ook voor het persoon waarvoor wordt gezorgd. Zorg er als preventieprofessional dus voor dat het onderwerp bespreekbaar is bij jou op de werkvloer. Dit leidt tot meer (ervaren) begrip voor de mantelzorger en draagt zo bij aan het voorkomen van isolatie. 

4 regelwerk 

Tot slot lopen veel mantelzorgers aan tegen ons ingewikkelde zorgsysteem. Er gaat veel papierwerk gepaard met het ontvangen van zorg, en in Nederland hebben we het zo ingewikkeld ingericht dat de zorg die jou naaste ontvangt onder allerlei verschillende wetten kan vallen (WMO, Wet Langdurige Zorg (WLZ), Zorgverzekeraarswet of jeugdwet) die ook weer gepaard gaan met andere procedures en andere instanties waar je mee te maken hebt. Het wordt al helemaal ingewikkeld als iemand onder meerdere wetten valt. Die regeldruk kan ervoor zorgen dat je door de bomen het bos niet meer ziet en het papierwerk bovenop de reguliere mantelzorg voor extra stress zorgt.

Welke rechten en mogelijkheden voor hulp hebben mantelzorgers?

Kortom, mantelzorg is iets liefdevols, maar het kan ook met veel problemen gepaard gaan. Het goede nieuws: in veel gevallen is het ook mogelijk om hulp te bieden. Sommige rechten voor mantelzorgers zijn wettelijk vastgelegd, maar voor veel hulp hangt het af waar je woont, werkt en wat voor zorgverzekering je hebt afgesloten. Wij zetten een aantal zaken op een rij.

1 Wettelijke rechten als mantelzorger: zorgverlof, flexibel werken en het PGB

Als werknemer heb je wettelijk recht op kort- en langdurig zorgverlof. Dat betekent dat je een bepaald aantal weken per jaar vrij kan nemen om te mantelzorgen. Bij het kortdurende zorgverlof heb je recht op twee werkweken aan verlofuren. Als jij gemiddeld 24 uur per week werkt, heb je dus recht op 48 verlofuren. Deze uren kan je verspreidt over het jaar inzetten en de werkgever moet jouw loon 70% doorbetalen, met het minimumloon als bodem. Je hebt ook recht op langdurig zorgverlof (zes aanvullende werkweken), maar dat is onbetaald. Een medewerker die dit wil opnemen, moet dat bij de werkgever aanvragen. In principe moet de werkgever het ook goedkeuren, maar dat valt in de praktijk vaak tegen. . Ook kunnen cao’s afwijkende afspraken bevatten. Hier kan je als preventiemedewerker een belangrijke rol spelen. Zorg dat medewerkers bekend zijn met hun wettelijke rechten en probeer als werkgever ruimhartig om te gaan met aanvragen. De drempel om dit te doen is doorgaans al hoog en mensen vragen er niet voor niets om. Er zijn momenteel vanuit de landelijke politiek plannen om de twee vormen van zorgverlof samen te voegen tot één vorm van mantelzorgverlof. Het is vanwege de val van het kabinet echter onduidelijk of, hoe en wanneer dit gaat gebeuren.

Daarnaast heb je als werknemer dankzij de wet flexibel werken het recht om thuis of op gunstige uren te werken, als dat nodig is om mantelzorg mogelijk te maken. Dit vraagt de medewerker schriftelijk bij de werkgever aan, twee maanden voorafgaand aan het moment dat diegene er gebruik van wil maken. Daar moet je als werkgever uiterlijk een maand van tevoren op reageren. Dit recht geldt bij bedrijven met tien of meer medewerkers. Werkgevers hebben het recht om dit om bepaalde redenen te weigeren, als er een ‘zwaarwegend bedrijfsbelang’ is. Ook hierbij geldt: als werkgever kan het op de korte termijn onhandig zijn als iemand er gebruik van maakt, maar op de lange termijn behoud je een medewerker die gezond en productief doet, en die zich bovendien gezien en gesteund voelt door diens werkgever.

2 mogelijke andere zaken waar je recht op hebt

Aanvullend aan wettelijke rechten, bestaan er ook andere vormen van hulp. Daarbij hangt het er echter van af wat voor werk je hebt en in welke gemeente je woont.

Hulp van de gemeente
Gemeenten zijn wettelijk verantwoordelijk voor het bieden van hulp en ondersteuning aan mantelzorgers. Dat is vastgelegd in de Wet maatschappelijke ondersteuning (wmo). Zo kan je een mantelzorgcompliment aanvragen (een soort jaarlijks bedankje ter waarde van een bepaald geldbedrag), zijn er gemeentelijke steunpunten voor mantelzorgvragen en wordt er van gemeenten verwacht dat zij respijtzorg (vervangende zorg voor wanneer je niet kan mantelzorgen) bieden. Het moeilijke is echter: hoe dit precies wordt ingevuld is voor elke gemeente anders. Check daarom de website van jouw gemeente voor de lokale mogelijkheden voor jouw personeel.

Hulp vanuit de werkgever.
Ook per werkgever kan het verschillen waar diegene recht op heeft. Soms kan diegene zelf met diens leidinggevende tot goede afspraken komen bijvoorbeeld over werktijden en ondersteuning. Niet iedereen heeft echter het geluk dat ze zo’n positieve relatie met hun werkgever hebben. In zulke gevallen kunnen preventiemedewerkers bijdragen aan een cultuurverandering binnen de organisatie: meer begrip en bekendheid voor mantelzorg, met een faciliterende grondhouding. Soms worden er ook in cao’s afspraken gemaakt over ondersteuning aan mantelzorg. Dit kan erg uiteenlopen. In andere gevallen wordt simpelweg de tekst uit landelijke wetgeving herhaald, of wordt er aangegeven dat er op basis van maatwerk tussen werkgever en werknemer oplossingen gevonden worden. Er zijn echter ook meer ruimhartige cao-afspraken bekend. Zo zijn er cao’s waar ook afspraken zijn gemaakt over betaald langdurig zorgverlof. Ook zijn er cao’s die het mogelijk maken om 80% van jouw normale werktijd te werken (bijvoorbeeld één dag in de week minder) en toch jouw volledige loon en pensioenopbouw te behouden. Vanuit het oogpunt van duurzame inzetbaarheid is het ook vanuit werkgeversoogpunt helemaal niet gek om op dergelijke afspraken in te zetten. Hetzelfde geldt voor het vastleggen van cao-afspraken van meer zeggenschap van medewerkers over de eigen werktijden, zodat werk en privé beter met elkaar gecombineerd kunnen worden. 

Check daarom vooral jouw cao om te kijken welke aanvullende rechten jouw personeelsleden hebben.

Overige hulp        
Er zijn ook nog andere vormen van hulp mogelijk. Zo kan je soms in aanvullende zorgverzekeringspakketten recht hebben op geld voor vervangende zorg. Het kan ook zijn dat er via de gemeente, werkgever of zorgverzekeraar de hulp van mantelzorgmakelaars wordt aangeboden. Dit zijn professionals die de mantelzorger kunnen helpen met het uitzoek en regelwerk dat bij de mantelzorg komt kijken. Het ideaal zou natuurlijk zijn dat de zorg überhaupt niet zo ingewikkeld is, maar zolang dit nog wel het geval is, is het in ieder geval fijn om er hulp bij te kunnen krijgen.

Wat voor hulp is er nog niet geregeld?

Er zijn dus (mogelijk) verschillende vormen van hulp voor mantelzorgers mogelijk. Dat neemt echter niet weg dat er ook genoeg mogelijke obstakels zijn waar mantelzorgers tegenaanlopen waar nog géén hulp voor is geregeld. Denk bijvoorbeeld aan eerlijke compensatie voor het inkomensverlies dat mensen met langdurige mantelzorg leiden, sociale zekerheid voor mensen die als gevolg van mantelzorg ziek worden, of het feit dat zij nog te vaak afhankelijk bent van de houding van hun werkgever of het aanbod in jouw specifieke gemeente om de goede hulp te krijgen. Juist daarom kunnen preventiemedewerkers zo’n belangrijke rol spelen. De FNV zet zich richting politiek Den Haag in voor betere wetgeving. Zo zou acht weken doorbetaald zorgverlof (dat is nu alleen het geval voor de eerste twee weken) een gezonde balans tussen werk en mantelzorg financieel kunnen faciliteren. Ook kan er meer balans komen tussen wat de overheid van mensen vraagt als mantelzorger en als werknemer, aangezien mensen nu vaak in beide rollen de oproep krijgen meer te doen. Tot slot kunnen mantelzorgers doorgaans niet zonder goede professionele zorg aangezien je daarmee samenwerkt en ontlast kan worden. Een investering in de professionele zorg is dus een investering in de mantelzorger. Op dit moment werkt de SER aan een breder advies over hoe de overheid hiermee om moet gaan.