Gevaarlijke stoffen managen

Gezondheidsmanagement
Risicobeoordeling van gevaarlijke stoffen
Achtergrondartikel
werken met de stoffenmanager

Vrijwel ieder bedrijf heeft met gevaarlijke stoffen te maken: van autobedrijf tot voedingsmiddelenindustrie, en van chemische industrie tot drukkerijen. Om blootstelling daaraan te beoordelen, zijn er diverse beoordelingsmodellen waar je als preventiemedewerker mee aan de slag kunt.            

Gevaarlijke stoffen kunnen schadelijk zijn voordat een mens de stof detecteert (ruiken, zien of voelen). De effecten van blootstelling aan gevaarlijke stoffen zijn niet altijd direct zichtbaar. Dit wil niet zeggen dat er geen schade is opgetreden aan de gezondheid, wellicht komen de effecten pas over tientallen jaren tot uiting. Dit noemen we de zogenaamde uitgestelde effecten over langere termijn. Ter vergelijking, en om de ernst en omvang van deze problematiek aan te tonen: in Nederland zijn in 2016 ongeveer 70 mensen omgekomen door een arbeidsongeval. De schatting is dat er jaarlijks ongeveer 3000 mensen overlijden aan de gevolgen van uitgestelde effecten van gevaarlijke stoffen.

Blootstelling moet dus zoveel mogelijk worden voorkomen, want genezen is niet altijd meer mogelijk!

Wettelijke verplichting
Het Arbobesluit (art. 4.1b) geeft aan dat de werkgever de verplichting heeft om in alle gevallen waarin werknemers worden -of kunnen worden- blootgesteld aan gevaarlijke stoffen, er zorg voor draagt dat er doeltreffende bescherming  plaatsvindt ten aanzien van de gezondheid en veiligheid van de werknemer. Hieraan kan onder andere invulling worden gegeven door het uitvoeren van een risico-inventarisatie & - evaluatie, waarin de aard, mate en duur van de blootstelling wordt geïnventariseerd en geëvalueerd.

Werknemers vitaal houden
Een goede werkgever moet dit niet alleen doen om zijn zorgplicht na te komen, maar bovenal moet een werkgever dit willen om zijn medewerkers zo lang mogelijk vitaal te houden. Een zieke medewerker levert immers niets op en kost de werkgever ontzettend veel tijd en geld aan verzuim en vervanging. Daarnaast realiseren werkgevers zich vaak niet, dat wanneer een medewerker niet meer instaat is terug te keren in het bedrijf, er een heleboel kennis verloren gaat, zonder dat er goede overdracht heeft kunnen plaatsvinden.

De uitvoering: inventariseren
‘Allemaal prima die wetgeving en goed werkgeverschap, maar wat moet er nu daadwerkelijk in de praktijk gebeuren?’ Deze vraag wordt mij met regelmaat gesteld. Als eerste is het van belang om alle gevaarlijke stoffen met hun specifieke eigenschappen te inventariseren en op te nemen in een overzichtslijst. Wat zijn dan gevaarlijke stoffen? Voor het gemak zeg ik dan vaak: alle stoffen waar een gevarenetiket op aanwezig is. In de praktijk komen we helaas regelmatig potjes, flacons, jerrycans, drums tegen waar een substantie in zit, maar geen etiket zichtbaar aanwezig is. Ook daarbij geldt; het is van belang om te weten wat er in zit en dit vervolgens op een goede manier kenbaar/zichtbaar te maken en te registeren. Is of blijft het onduidelijk: laat het afvoeren door een erkend afvalverwerker. ‘Waar haal ik de specifieke eigenschappen van de gevaarlijke stof vandaan?’ De eigenschappen van stoffen worden vermeld in het veiligheidsinformatieblad (VIB) of material safety data sheet (MSDS).

Wat extra aandacht verdient, zijn de gevaarlijke stoffen (of mengsels) waarin de samenstelling van het product als kankerverwekkend, reprotoxisch of mutageen (CMR) geregistreerd staat. Deze registratie kan voortkomen uit de CLP verordening dan wel opgenomen zijn in de SZW-lijst van kankerverwekkende stoffen en processen, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (deze laatste wordt tweemaal per jaar uitgegeven middels de Staatscourant).

De inspectie SZW is onlangs gestart met het “road to zero”-programma waarin zij actief bedrijven benaderen of inspecteren met als doel gevaarlijke stoffen of componenten die als CMR geclassificeerd zijn, te vervangen voor een veiliger alternatief. Daarbij tellen financiële of economische bezwaren niet mee: de gezondheid van de werknemer mag niet afhankelijk zijn van de vraag of de werkgever zijn portemonnee wel of niet wil trekken.

De uitvoering: beoordelen
Meten is weten, maar voor alle stoffen een meting laten uitvoeren, is een kostbare zaak. Vandaar dat er meerdere manieren zijn om tot een risicobeoordeling te komen. Dit gebeurt aan de hand van een gekwantificeerd en gevalideerd model.

Model

Omschrijving

ART

Maakt een gedetailleerde, specifieke blootstellings beoordeling. Niet alleen om de taakgebonden concentratie schatten, maar ook de 8-uurs gemiddelde concentratie. 

ChemRADE 

Een webbased managementsysteem voor inventarisatie, registratie en risicobeoordeling van gevaarlijke stoffen. 

ECETOC-TRA 2 & 3

ECETOC-TRA maakt een globale blootstellingsbeoordeling. Het wordt veel toegepast binnen REACH.

EMKG

EMKG maakt een globale blootstellingsbeoordeling. De vragen gaan niet tot op detailniveau. U vult relatief weinig gegevens in, het is een conservatief model.

MEASE

MEASE is ontwikkeld voor de metaalbranche. De tool is specifiek bedoeld voor metalen en anorganische materialen.

Stoffenmanager®

Een schattingsmodel voor blootstelling aan in te ademen stof en damp. Het model wordt steeds doorontwikkeld.

Trexmo 2.0

Een ‘gebruikersinterface’ waarmee u met behulp van zes bestaande modellen de blootstelling kunt schatten. 

In bijvoorbeeld het programma Stoffenmanager®, kan blootstelling aan stof en dampen in mg/m3 geschat worden. Hier wordt direct het ‘speelveld’ waarin de preventiemedewerker zich moet begeven, zichtbaar. De preventiemedewerker moet in dit onderdeel laten blijken dat hij de spin in het web is, door de juiste personen binnen de organisatie te selecteren, uit te nodigen en te laten participeren in de blootstellingsbeoordeling. Wat zijn dan deze juiste personen? De juiste personen zijn de collega’s die dagelijks te maken hebben met onder andere het inkopen van gevaarlijke stoffen, het verstrekken van de gevaarlijke stoffen, de medewerkers die met de gevaarlijke stoffen werken en/of in aanraking kunnen komen met gevaarlijke stoffen en de medewerkers die zorgen voor inzameling en verwerking van afval van gevaarlijke stoffen. Deze collega’s weten het beste welke gevaarlijke stoffen toegepast worden en hoe met deze gevaarlijke stoffen wordt omgegaan in de dagelijkse praktijk. Bijkomend voordeel: uit ervaring weten we dat er tevens bewustwording ontstaat bij de collega’s die actief betrokken worden in het uitvoeren van de blootstellingsbeoordeling. Dus een win-win situatie voor werknemer en werkgever.

De blootstellingschatting die uiteindelijk plaatsvindt, van de uit te voeren taak, moet worden vergeleken met een publieke of private grenswaarde. Vervolgens kan uit deze taakschatting een tijd gewogen daggemiddelde concentratie berekend worden. Ook deze kan worden vergeleken met een publieke of private grenswaarde. De risicobeoordelingen kunnen zowel voor inhalatie als opname via de huid worden uitgevoerd. De risicobeoordelingen kunnen als Word-document worden geopend en opgeslagen. Bijkomend voordeel: Stoffenmanager® en diverse andere modellen zijn door de inspectie SZW  goedgekeurd als model om blootstellingsbeoordelingen mee uit te voeren.            

De uitvoering: maatregelen treffen
Nadat de beoordeling is uitgevoerd, kun je beheersmaatregelen gaan treffen (in keuzemogelijkheden) conform de arbeidshygiënische strategie. Ook laat het daarbij de reductie zien ten opzichte van de blootstelling zonder beheersmaatregelen. Deze kunnen worden opgenomen in het plan van aanpak, om aan te tonen dat gestreefd is naar een zo beperkt mogelijke blootstelling aan gevaarlijke stoffen. 

De borging is minstens zo belangrijk
Het plan van aanpak is klaar, we hebben (theoretisch) maatregelen getroffen om blootstelling beneden grenswaarden te brengen, zo nu zijn we klaar toch? Nee, niet bepaald. Communicatie met en naar de medewerkers is van groot belang. Daarbij komt dat de maatregelen ook daadwerkelijk in de praktijk ten uitvoer worden gebracht. Ga je andere gevaarlijke stoffen gebruiken of wijzigt de samenstelling van een bepaalde gevaarlijke stof? Zorg ervoor dat deze veranderingen in de organisatie tijdig gesignaleerd worden, zodat u bovengenoemde stappen kunt doorlopen en blootstelling aan te hoge concentraties kan worden voorkomen.

Conclusie: Wacht niet
Zorg ervoor dat je niet wacht met het beoordelen van de blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Je kunt denken: ‘Ach, op dit moment worden er geen problemen ervaren binnen mijn organisatie en er komen geen klachten binnen, dus waarom zou ik mijn tijd en energie erin steken?’ Denk dan aan jezelf en aan je eigen toekomst. Iedereen wil toch vitaal tot zijn pensioengerechtigde leeftijd deelnemen aan het arbeidsproces?

Meer informatie

Zelfinspectie gevaarlijke stoffen, Inspectie SZW 

Road to zero-programma, Inspectie SZW

Overzicht beoordelingsmodellen, Inspectie SZW

Stoffenmanager

 

Lees meer op overzichtspagina Preventie