Mantelzorg, jouw of onze zorg?

Duurzame inzetbaarheid
Achtergrondartikel

Mantelzorg overkomt iemand. Vier miljoen Nederlanders van achttien jaar en ouder verlenen mantelzorg. Weet jij hoeveel mensen in de organisatie te maken hebben met mantelzorg? Suzanne Reep is P&O’er en ervaringsdeskundige op het gebied van mantelzorg. Ze geeft tips en adviezen over hoe je om kunt gaan met mantelzorg in een organisatie. 

Er is maar één prioriteit en dat is niet het werk… Die zin had ik al eens in me opgenomen tijdens een HR-bijeenkomst over mantelzorg. En toen ik acuut in een zware mantelzorgsituatie kwam, kwam die opmerking weer naar boven. Ik kon niet anders, ik moest m’n werk bellen dat ik niet op het werk kon komen. En voor hoe lang, geen idee. 

Wat is mantelzorg? 
Mantelzorgers zijn mensen die langdurig en onbetaald zorgen voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende persoon uit hun directe sociale omgeving. Vier miljoen Nederlanders van achttien jaar of ouder verlenen mantelzorg. Een groot deel daarvan combineert werk met langdurige zorg voor een chronisch zieke partner, een gehandicapt kind, een hulpbehoevende ouder, vriend of buur. Eén op de vijf medewerkers heeft te maken met mantelzorg. In de zorg is het zelfs één op vier. Dit aantal gaat de komende jaren alleen maar toenemen. Om een beeld te geven hoe hard het gaat: In 2016 was dit nog één op acht en en in de zorg één op de zes werknemers. Hoeveel mensen in jullie organisatie hebben te maken hebben met mantelzorg? 

Grijs verzuim
Stel jezelf eens voor dat iemand met een kop vol zorgen aan het werk is. Hoeveel werk levert hij dan daadwerkelijk af? Dertig tot veertig procent vindt de combinatie van werk en mantelzorg erg zwaar. Mantelzorg zorgt voor heel veel grijs verzuim. Lichamelijk ben je er wel, maar met je hoofd zit je ergens anders. Naast grijs verzuim zorgt het ook voor verhoogd risico op ongevallen, bijvoorbeeld als iemand aan een machine werkt of veel onderweg is. Daarnaast kan mantelzorg ook tot uitval door ziekte leiden. 

Inzet van wettelijke regelingen
Mantelzorg, daar heb je toch wettelijke regelingen voor zoals zorgverlof? Die zijn er inderdaad. Maar als P&O-er en mantelzorger kan ik je zeggen dat je niet altijd wat hebt aan de inzet van deze regelingen. Een werknemer met mantelzorgtaken heeft behoefte aan ruimte in tijd, flexibiliteit en af en toe begrip dat je niet zo scherp op je werk bent. 
Zorgverlof is eerst nog deels doorbetaald, langdurig zorgverlof is onbetaald. Het kost de werknemer én de werkgever geld. En los van dat ik kostwinner was en we een lager inkomen niet echt konden permitteren, wilde ik destijds niet eens dat de werkgever ook nog kosten had voor mij. Want ik kon op dat moment al niets betekenen voor het bedrijf. 
Ben ik de enige daarin? Nee, in veel gevallen wordt er weinig gebruik gemaakt van de verlofregelingen. Zo’n zestig procent van de werknemers weet van de regelingen, zeventien procent maakt er gebruik van. 

Vast beleid of maatwerk
Elke situatie is anders, elke behoefte is anders. Als het gaat om mantelzorg in een organisatie kom je vaak uit op maatwerk. Waarbij het wel belangrijk is om kaders binnen je organisatie te hebben. Ken de wettelijke regelingen en weet wat er voor de mantelzorger in de regio en in de gemeente mogelijk is. 

Mantelzorgbeleid ontwikkelen
Als preventiemedewerker kun je je organisatie ondersteunen door het ontwikkelen van een mantelzorgbeleid. Op www.werkenmantelzorg.nl vind je veel informatie en tools die je helpen bij het opstellen van zo’n beleid. In het artikel ‘Een mantelzorgbeleid werkt’ lees je meer over mantelzorgbeleid. 

Maak mantelzorg bespreekbaar
Zorg voor een beleid waar mensen van op de hoogte zijn. Een belangrijke stap daarvoor is om mantelzorg bespreekbaar te maken binnen de organisatie. Dit kun je doen door het als onderwerp mee te nemen tijdens een personeelsbijeenkomst of door een training voor leidinggevenden aan te bieden over mantelzorg. Zorg bovendien ook voor dat de werknemers weten waar ze terecht kunnen als ze in een situatie zitten of plotseling in terecht komen. 

Blijf kritisch
Moet je als werkgever dan overal in mee gaan? Nee, je mag als werkgever ook kritisch zijn. Er wordt vaak gezegd: “Mantelzorg, dat doe je gewoon”. En dat klopt ook. Geregeld denkt een mantelzorger dat er echt geen andere oplossingen zijn. Iemand die mantelzorger is, is vaak van nature een helper. Staat altijd voor de ander klaar. Mensen in de omgeving weten dat ook en soms is het ook een vanzelfsprekendheid. Daarbij vragen mantelzorgers weinig tot niet om hulp, terwijl er vaak wel hulp beschikbaar is. 
Maar hoe zorgen ze voor zichzelf? En moeten ze echt alles doen wat er gedaan moet worden? Het gaat hier ook om de ‘balans tussen werk en privé’. Naast dat de werknemer voelt dat hij moet zorgen voor iemand, heeft de werknemer ook de verplichting om werk te verrichten, conform de arbeidsovereenkomst. 
Stel je werknemer gerust de kritische vraag of hij dit allemaal moet doen. Laat je werknemer zichzelf deze vraag vijf keer aan zichzelf stellen: ‘Moet ik dit nu doen?’. Laat hem elke keer de klemtoon op een ander woord leggen. Ook al zegt een werknemer dan dat het echt niet anders kan, geeft het toch stof tot nadenken. 

Aandacht voor mantelzorg, wat levert het op?
In 2015 gaf ik vorm aan een mantelzorgvriendelijk beleid bij mijn toenmalige werkgever. Eerst keek ik naar het ziekteverzuim van het jaar daarvoor. In die periode hadden we veel te maken met mantelzorg situaties. We spraken er wel over met de werknemers die ons hierin vertrouwden, maar er was nog geen bewust beleid. Het bleek dat de helft van het ziekteverzuim werd veroorzaakt door een zorgsituatie, ruim twee procent. Een dag ziekteverzuim kost een werkgever tussen de € 250 - € 400.
Wij maakten toen het thema mantelzorg bespreekbaar en hadden dus ook een actief beleid. Daardoor hebben wij bij diverse casussen het verzuim kunnen voorkomen. En ook niet onbelangrijk: De waardering van de werknemers ging omhoog. En wanneer de situatie voorbij was, ging de inzet voor het bedrijf naar 120 procent.

Tips 
Hoe kun jij het beste omgaan met mantelzorg in de organisatie? Een paar tips en adviezen: 

Open gesprek
Ga de dialoog aan in een open gesprek. Dat de werknemer zijn verhaal kan doen, dat de situatie mag zijn zoals deze is. 

Taken verdelen
Als het om een langdurige situatie gaat, waarbij de werknemer echt veel (kop)zorgen heeft, kan dit invloed hebben op zijn concentratie en werkvermogen. Hoe goed iemand, zowel geestelijk als lichamelijk, zijn eigen werk kan doen, wordt het werkvermogen genoemd. Ga ook hierover in dialoog, ook preventief. Laat de werknemer weten dat hij mag aangeven als het niet gaat. Maak het bespreekbaar in het team en kijk hoe taken anders verdeeld kunnen worden. De dialoog met de collega’s is ook erg belangrijk om begrip te creëren. En natuurlijk zijn de collega’s al druk genoeg, dus houd goed in de gaten dat er een goede balans blijft bestaan. Belangrijk hierbij is dat je niet zelf de oplossingen aandraagt, laat dit in de groep ontstaan. 

Herken signalen
Voor heel veel werknemers is mantelzorg een privé aangelegenheid die je niet bespreekt op het werk. Maar ondertussen heb je (ongemerkt) te maken met grijs verzuim. Herken de signalen, zoals regelmatig telefoneren met het thuisfront, geregeld een dagje vrij nemen, vermoeidheidsverschijnselen en regelmatig ziek melden, vaak met vage klachten. 

Maak duidelijke afspraken
Maak het bespreekbaar, laat de werknemer bewust worden van de situatie en van zijn verantwoordelijkheden hierin en het wederzijds belang. Een werknemer met mantelzorgtaken zit enorm in een spagaat en denkt graag mee hoe hij hierin toch gewoon aan het werk kan blijven. 
Zoek samen naar oplossingen, die in het belang zijn van zowel de mantelzorger als de organisatie, de klanten en de collega’s. Maak duidelijke afspraken over het resultaat en zorg voor tussentijdse evaluaties.

Zet begeleiding in
Zet indien nodig naast interne begeleiding ook externe begeleiding in. Zelf coach ik veel werknemers met een mantelzorgtaak. Het mantelzorgen doe je gewoon, het overkomt je. Maar hoe houd je de regie op jouw leven? Hoe zorg je voor jezelf, zodat je voor die ander kan blijven zorgen én kan blijven werken. En hoe houd je de veerkracht? Vaak kunnen ze de zorgtaak wel goed uitvoeren. Dat is bekend terrein, ook al kost het veel tijd en/of energie. Maar als er dan ineens wat anders bijkomt, kan iemand helemaal uit balans raken. Daarnaast gaan mensen grenzen over, worden zorgverlener in plaats van partner of kind. Grenzen voelen en bewaken, hulp vragen en ontvangen, dat kan veel bijdragen om het vol te houden als mantelzorger én als werknemer.  

Jonge mantelzorgers
Van alle jongeren in Nederland is één op de vier een jonge mantelzorger. Kan je je voorstellen wat voor een impact dat kan hebben op iemands keuzes en ontwikkelingen. Voor sommigen is er niet eens ruimte om hiermee bezig te zijn. Goed om dit in je achterhoofd te houden als je een stage of leer/werkplek aanbiedt.

Voor de mantelzorger
Op Mezzo, de website van de landelijke vereniging voor mantelzorgers, staan tips voor jonge mantelzorgers, die ook zeker geschikt zijn voor de volwassenen:

  • Deel je zorg 
    Praat over je situatie met iemand die je vertrouwt. Je zult merken dat het oplucht om je zorgen te delen.
  • Bespreek het op school/werk
    Vertel aan je mentor of leidinggevende over je thuissituatie. Hij begrijpt dan beter dat je je (huis)werk een keer niet af hebt. Of dat je met je gedachten er niet bij bent.
  • Geef aan wanneer het te veel is
    Misschien kunnen mensen in je omgeving wat van je overnemen. Dat is niet egoïstisch, maar nodig om het vol te houden. Weet je niemand? Vraag dan bijvoorbeeld hulp bij een vrijwilligersorganisatie. 
  • Blijf leuke dingen doen 
    Ga lekker sporten en blijf met vrienden afspreken. Zo heb je afleiding en sta je er niet alleen voor. Tijd voor jezelf is ook belangrijk!
  • Zoek informatie 
    Is iets niet duidelijk over de ziekte of handicap? Stel je vraag aan je familie, je huisarts of een verpleegkundige. Het antwoord kan je geruststellen.

Bronnen:
Werk & Mantelzorg: www.werkenmantelzorg.nl
Mezzo: www.mezzo.nl

Lees meer op overzichtspagina Preventie